عضويت ورود
نام کاربری: رمز عبور:
Tebyan Islamic Propagation Office in Golestan
مقام معظم رهبری
 آرشيو اخبار:
سه شنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۸ - Tuesday 22 October 2019
مرکز مشاوره آنلاین

بخش مشاوره آنلاین پورتال به منظور طرح سوالات راه اندازی شده است. شما میتوانید سوالات خود را در زمینه های مختلف ازجمله مذهبی، خانوادگی و غیره... مطرح کرده و توسط متخصص بررسی و به آنها پاسخ داده می شوند.
برای طرح سوال یا مشاهده ی سوالات دیگران، وارد بخش مشاوره آنلاین شوید.

مشاوره آنلاین

لینک های تصویری

میر داماد

۱۳۹۲/۱۱/۳ تعداد بازدید: ۲۱۷۲
print

میر داماد

پیشگفتار:

سید محمد باقر استرابادی معروف به میر داماد از دانشمندانی است که تاکنون چنانکه باید شناخته‏ نشده است.میر داماد از استادان فیلسوف نامی عصر اخیر ایرانی صدر الدین شیرازی معروف به صدر المتألهین‏ بوده و در اندیشه و آثار او مانند هراستاد صاحب‏نظر در اندیشه و آثار شاگردش اثر گذاشته است.

در خصوص دانشمند داماد استرآبادی تحقیقات زیادی انجام نیافته است و هرچند در بیشتر یا همه تراجم احوالی که‏ از زمان وی ببعد تألیف شده نام او آمده و قسمتی از آثارش ذکر گردیده، لیکن همه بصورت شرح حال و وقایع نگاری بوده و درباره شخصیت فلسفی‏ و آراء و نظرات علمی این دانشمند بررسی تحقیقی بعمل نیامده و حتی فهرست‏ کاملی از آثار او نیز در جایی بنظر نرسیده است از این گذشته درباره معرفی‏ آثارش گاه لغزشها در آثار نویسندگان تراجم بچشم میخورد.


محیط و زندگانی میرداماد

بحث پیرامون شخصیت و آثار و افکار دانشمندان صاحب ‏نظر بی‏ شک به تحلیل اوضاع اجتماعی و علمی و تربیتی آنان بستگی و ارتباط کامل‏ دارد، زیرا تأثیر عوامل مذکور در تکوین رشد و نمو فکر و اندیشه و شخصیت‏ ایشان نمی‏تواند مورد انکار و تردید باشد. بخصوص که مقصود بحث‏ تحقیقی و علمی درباره عقاید و افکار شخصیتی برجسته و صاحب‏ نظر باشد. بنابراین نگارنده را نیز از بحثی اجمالی در این امور گزیری نیست.

اوضاع سیاسی: پیداست که پس از انقراض دولت ساسانی و فتح‏ ایران بدست مسلمین تا زمانی که شاه اسماعیل سرسلسله سلاطین صفوی‏ توانست اساس یک حکومت واحد ایرانی بر پایه اشتراک مذهب و زبان‏ استوار سازد،بواقع ایران تحت حکومت اقوام اجنبی قرار داشت، لیکن‏ گاه ‏گاه سلسله‏های ایرانی کوچکی در قسمتی از سرزمین بزرگ و وسیع‏ امپراطوری ساسانی حکومتهای تا اندازه مستقلی تشکیل دادند. از همه مهمتر سامانیان و صفاریان و آل بویه را می‏توان ذکر کرد.علاوه بر این سلسله‏های‏ اجنبی دیگری که موفق بتشکیل حکومتهای مقتدری شده بودند مانند غزنویان‏ و سلجوقیان و خوارزمشاهیان که خلافت عباسی را نیز بواقع زیر نفوذ خویش داشتند، میتوان تا اندازه حکومتهای ایرانی محسوب داشت، زیرا هرچند از لحاظ فرمانروا ترک و تاتار بودند لیکن بواقع رجال و شخصیتهای‏ سیاسی و علمی ایرانی در دربار آنان چنان نفوذ و اقتداری داشتند که بواقع‏ چرخهای حکومتهای فوق بدست آنان می‏گردید. و بهمین جهت تمام‏ سلسله‏های مزبور را در تواریخ بنام سلاطین و سلسله‏های ایرانی ضبط نموده‏اند ولی با این همه تا پیدایش سلسله صفوی حکومت مستقل ایرانی کامل واحدی‏ نظیر حکومت باعظمت و قدرت ساسانی در ایران بوجود نیامد و در حقیقت‏ شاه عباس بزرگ بود که یادگار آن عهد عظمت و جلال ایران را زنده کرد. تاریخ سیاسی این دوره که حدود نه قرن بطول انجامید بتفصیل مورد بحث‏ و بررسی مورخان وقایع‏نگار و عالمان و محققان جامعه‏شناس قرار گرفته و تحقیق‏ تفصیلی درآن‏باره نه تنها درخور این مقال نیست بلکه نیازی بدان تفصیل‏ نمی‏باشد و بهمین اندازه یادآور میشوم که حکومتهای ایرانی در این نه قرن از نژادهای اجنبی بوده و گاه‏گاه حکومتهای کوچک متعددی در نقاط سرزمین وسیع ایران امپراطوری ساسانی تشکیل شده بود که میتوان آنرا با تاریخ قرون وسطی اروپا مانند کرد و بواقع نوعی ملوک الطوایفی بر ایران حکمفرما بود، چنانکه در آغاز کار شاه اسماعیل صفوی در قلمرو وسیع ایران زمان‏ ساسانی عده پادشاهان و مدعیان سلطنت بسیزده تن میرسیدند. این پادشاهان‏ و سلسله‏های آنان عبارت بودند از:

1 - شروان شاه در شروان 2 - الوند بیگ آق قویونلو در آذربایجان‏ و قسمتی از مغرب ایران 3- مراد بیگ بایندر در یزد.4- سلطان‏ مراد آق قویونلو در قسمتی از عراق 5- رئیس محمد کره در ابرقو 6- حسین‏ کیای چلاوی در سمنان و خوار و فیروزکوه 7- پرناک در عراق 8 - قاسم‏ بیگ بن جهانگیر در دیار بکر 9-قاضی محمد و مولانا مسعود در کاشان‏ 10- سلطان حسین میرزای تیموری و فرزندانش در خراسان 11- بابر در افغانستان 12- شیبک خان در ماوراء النهر 13- ابو الفتح بیگ بایندر در کرمان.

شرح حال میر داماد: نام و نسب: فیلسوف فرزانه محمد باقر داماد فرزند میر محمد حسینی استرآبادی و دخترزاده محقق ثانی علی‏ ابن عبد العالی کرکی(م-940)است. القاب: برهان الدین، داماد، سید افاضل، شمس الدین، میر داماد، و در اشعار«اشراق» تخلص دارد. میر داماد در شرح صحیفه فرموده: و سید حسینی نسب و استرآبادی الاصل و اصفهانی المسکن و در خارج معروف به میر محمد باقر است. و داماد از القاب پدر اوست چه پدر او داماد محقق کرکی است و باین دامادی افتخار میکرده. چندی‏ این لقب برای پسر نیز استعمالگردید و بتدریج در مورد او شیوع پیدا کرد بطوریکه مستعمل فیه اولی آن متروک گشت. ازتاریخ تولد میر داماد آگاهی صحیحی نداریم جز اینکه سید طباطبائی مصحح کتاب « نخبة المقال فی اسماء الرجال » در صفحه 98 کتاب مذکور گوید: « تاریخ تولد محقق داماد رادر 969 هـ یافتم، ظفرت بتاریخ میلاده (میر داماد) فی‏ سنة  969». ولی درباره تاریخ وفات او گویا اکثریتقریب باتفاق تذکره نویسان آن را در سال 1041 هـ گفته‏اند.

تعلیم و تربیت روزگار او: عصر صفوی را باید عصر تبلیغ و ترویج مذهب شیعه نام نهاد زیرا در آغاز و انجام هرکاری نوعی از این‏ تبلیغ یافت میشد کوشش بر آن داشتند که دوستی خاندان حضرت علی در نهاد مردم گذارده شود و بخشی از سرشت آنان گردد. آشکار است که‏ این کار در مکتب و مدرسه و مسجد بهتر انجام مییافت، کسانیکه در دانش تفسیر و حدیث و خبر و فقه دستی داشتند مورد توجه شاه و بزرگان‏ واقع میشدند، تعلیم و تربیت بر اساس تبلیغ و ترویج مذهب شیعه‏ نهاده شد. کتابهای مدح و منقبت چهارده معصوم رواج یافت. گویندگان‏ و نویسندگان آثار خود را بر این پایه نهاده ازاین‏رو بیشتر دانشجویان‏ بکسب دانشهای تفسیر و حدیث و فقه پرداختند و بازار فلسفه و منطق‏ و طب و ریاضیات رو بکسادی نهاد ولی کم و بیش کسانیکه استعداد کافی‏ داشتند و از مردم روشن آن روزگار بشمار میآمدند از علوم عقلی دست بر نداشتند و در برابر مجلسی و شیخ حر عاملی و محقق کرکی و جز آنان میر داماد و صدرای شیرازی و ملا محسن فیض و مانند آنان مدارج عالی‏ دانش‏های عقلی را پیمودند. باری روش تعلیم و تربیت بسیار سخت و مشکل بود و تنها کسانی که استعداد داشتند بسر منزل مقصود میرسیدند. کودکان تقریبا از بازی و تفریح ممنوع بودند و از صغر سن میبایستی کتب‏ مشکل عربی را بخوانند و موضوعات مجرد را که فهم آن دشوار است به‏ حافظه سپارند و همینکه به ده دوازده‏ سالگی رسیدند معمولا خانواده خود را ترک کنند و به غربت روند، با فقر و مسکنت بسازند و سرما و گرما و گرسنگی را تحمل بنمایند و چشمان خود را فدای مطالعه در متون بد خط و حواشی پیچ در پیچ در روشنائی پیه‏ سوز یا ماه کنند. با توجه بنوع تعلیم و تربیت، دانشمند داماد که هم از طرف پدر و هم از طرف مادر با دانش و دانشمندان ارتباط داشته تحت تأثیر همان محیط قرار گرفته است. آموزش‏ سخت و دشوار و تعصبها و فشارهاست که وی در نگارشها و عبارتهای‏ مؤلفات خود نشان داده و دشوارنویسی را تا جائی رسانید که برای او داستانها و مضمونها گفته‏اند، بررسی و تحقیق در احوال و آثار دانشمندان نشان‏ میدهد که برنامه تحصیلی و کتابهای درسی عصر صفویه بشرح زیر بوده‏ است: کتاب شفا که بنا بنوشته صاحب ذریعه سید احمد عاملی بخش برهان‏ آن را نزد داماد خوانده است، اشارات،قانون، اسباب، مفتاح العلوم، مواقف و نیز برخی از آثار دانشمند داماد در روزگار خودش از برنامه‏های درسی‏ بود مانند: السبع الشداد، الایقاظات، شرعة التسمیه و غیره. کتابهای فقه‏ و اخبار و تفسیر این دوره به مؤلفات خاص شیعه در این دانشها اختصاص‏ یافت، و خلاصه هدف برنامه تحصیلی در خانه و مکتب و مدرسه، ایجاد محبت نسبت بحضرت امیر(علی بن ابی طالب ) و یازده فرزندش یعنی‏ پیشوایان شیعه بود. و درین عصر فقه مذاهب چهارگانه از میان رفت. و تنها فقه شیعه بر اساس کتب اربعه حدیث مورد بحثو تحلیل قرار گرفت. این چهار کتاب که از پیش موجود بود عبارتست از:

1- کتاب من لا یحضره الفقیه تألیف محمد بن علی بن بابویه (م-381 )

2و3- استبصار و تهذیب الاحکام تألیف محمد بن حسن طوسی ( م-460 )

4- کتاب کافی تألیف محمد بن یعقوب کلینی (م-329 )

روزگار کودکی و دوران تحصیل: داماد که از خاندان علم و دانش بود از همان آغاز کودکی بکسب علوم اشتیاق ورزید و از خود لیاقت نشان داد،صاحب عالم‏آرا گوید:در صغر سن در مشهد مقدس‏ معلی در خدمت مدرسان و افاضل سرکار فیض آثار اکتساب علوم نموده در اندک زمانی ترقی کرد.مع الوصف از دوران و آغاز تحصیل وی اطلاع کافی در دست نیست و همینقدر میدانیم که در سن کمتر از بیست‏سالگی‏ اهل فضل بوده و با ارباب دانش رفت و آمد داشته چنانکه در مشرق الانوار خود را می‏ستاید: " بیست بود سال بدور قمر لیک بدانش ز خرد پیرتر ".

تقی الدین محمد بن شرف الدین علی حسینی در خلاصة الشعراء خود آورده که: داماد در کودکی در مشهد مقدس بکسب علوم اشتغال می‏ ورزید و با صغر سن کتب مهم فلسفی چون اشارات و شفا را خواند و در فلسفه و دیگر علوم آثاری بوجود آورد و سپس در قزوین به تدریس اشتغال‏ یافت و در آنجا به اردوگاه معلی آمد و از آنجا بکاشان رفت و چندی در آنجا ماند و سرانجام به اصفهان آمد و در آنجا رحل اقامت افکند.

اخلاق و رفتار: داماد بحدت فهم وجودت طبع اتصاف داشت‏ و دارای حافظه‏ای قوی و فوق العاده بود و بطوری که نقل شده حافظه وی‏ بمرتبه‏ای بود که از اول حال در مبادی نشو و نما هر نقد عیاری که به خازن‏ طبیعت سپرده در حفظ آن شرط امانت بجای آورده فلسی از آن خازن‏ طبیعت وقاد فیلسوف دوران فوت نشده است (عالم‏آراء عباسی). وی‏ در طاعت و تقوی و عبادت درجه عالی و رتبه بس متعالی داشته خلاصه‏ اوقاتش صرف مطالعه و مباحثه و عبادات الهیه شده و در تعبدات بنهایت‏ رسیده و قرآن مجید را بسیار تلاوت میکرده و در هرشب پانزده جزو قرآن میخوانده است. ( به هدیة الاحباب قمی و عالم‏آراء عباسی و قصص‏ العلماء رجوع کنید. )

استادان: تا آنجا که بررسی شده از استادان میر داماد این چند تن‏ را میشناسیم:

1- شیخ عبد العالی کرکی که دائی داماد است و داماد از او اجازه داشته، صدرای شیرازی در اسناد اجازه خود گوید: سیدی و سندی المسمی‏ بمحمد و الملقب بباقر الدماد.....عن استاده و خاله المکرم المعظم الشیخ‏ عبد العالی.....عن والده.

2- فخر الدین محمد حسینی استرآبادی معاصر شاه تهماسب‏ صفوی(918-984): بنوشته اسکندر بیگ از بزرگان سماک استرآباد بود و از فحوای کلام وی مستفاد میشود که میر داماد مجلس درس او را دریافته ولی از لحاظ زمان هم‏طراز او نبوده است. وی را در مقابل‏ محقق خفری محقق فخری می‏گفته‏اند.

3- سید نور الدین بن علی ابی الحسن عاملی شاگرد شهید ثانی.

4- از بررسی در پاره‏ای از کتابها مانند خلاصة الشعراء و ذریعه‏ و فهرست دانشگاه بدست می‏آید که تاج الدین حسینی صاعد بن شمس الدین‏ طوسی گویا از استادان محقق داماد بوده،داماد مقام او را بس بلند میدانسته‏ و او را بسیار می‏ستاید، در میان مجموعه‏ای که اکنون در دانشگاه است داماد درباره او بعظمت و بزرگی یاد کرده است. ( به کتاب مورد بحث و ذریعه‏ ج 7-و فهرست دانشگاه ج 9-804 رجوع شود. )

5- شیخ عز الدین حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهائی.شیخ‏ اسد الله کاظمینی در مقابیس گفته که داماد از مشار الیه اجازه داشته است.

شاگردان: شاگردان داماد بسه دسته تقسیم میشوند:

1- گروهی از آنان بطوری شناخته شده‏اند که نیازی به معرفی ندارند مانند مولی صدرای شیرازی و مولی خلیل قزوینی و چند تن دیگر.

2- این گروه که گویا عده آنان از دو دسته دیگر بیشتر است‏ کسانی هستند که در شهرت بپایه گروه نخستین نمیرسند ولی کم و بیش‏ آثار و احوالشان در تذکره‏ها یاد شده است مانند مولی شمسای گیلانی و سید احمد عاملی و جز آنان.

3- این دسته کسانی هستند که یا شناخته نشده‏اند و یا اینکه اگر شرحی درباره آنان داده شده بقدری کوتاه است که بخوبی زندگی ایشان را روشن نمی‏سازد مانند میر منصور گیلانی و عبد الغفار گیلانی و جز ایشان، اکنون‏ یک فهرست اجمالی از شاگردانی که تاکنون شناخته‏ایم میاوریم، سپس‏ گزارش کوتاهی درباره دو سه تن از آنان در پایان میدهیم ( برای آگاهی‏ بیشتر از شرح حال و آثار آنان به کتاب مورد بحث مراجعه شود.)

از شاگردان داماد افراد زیر را میشناسیم:

1- محمد بن ابراهیم معروف به ملا صدرای شیرازی.

2- حسین بن حیدر کرکی مفتی سپاهان.

3- سید احمد عاملی داماد و پسر دائی میر داماد

4 - مولی خلیل غازی قزوینی

5 - محمد حسن زلالی خوانساری

6 - عادل بن مراد اردستانی

7 - عبد الغفار گیلانی

8 - سلطان العلما

9- میرزا شاهرخ بیکا وزیر

10 - شیخ عبد الله سمنانی

11- میر منصور گیلانی

12 - امیر محمد تقی ابی الحسن حسینی استرابادی

13 - مولی عبد المطلب بن یحیی طالقانی.

14 - محمد حسین چلبی

15 - ابو الفتح گیلانی

16 - علی دوست بن محمد

17 - سید امیر فضل الله استرآبادی

18 - ملا شمسا گیلانی

19 - نظاما احمد

20 - قطب الدین اشکوری عارف

زبان و سبک نگارش

صاحب اعیان الشیعه گوید: او آثاری جاودانی در فلسفه و اصول‏ دین و فقه و غیره دارد. ویدر بعضی مؤلفاتش عبارات روان و بدون‏ تعقید دارد ولی در برخی دیگر از مؤلفات عبارات معقد و پیچیده و گاه لغات‏ و عناوین غریب و منحصر بخود دارد.

محدث قمی گوید: آنکه در کلمات محقق داماد عبارات رشیقه‏ و لغات غریبه غیر مأنوسه بسیار است و فهمیدن کلمات آنجناب هنر است‏ چنانکه در یکی از مکاتیب خود برای بعضی از اجلهء علماء نوشته و من صورت‏ آن مکتوب را نقل میکنم وی فرموده:عزیز من جواب است این نه جنگ است‏ کلوخ‏انداز را پاداش سنگ است « رحم الله من عرف قدره و لم یتعد طوره » نهایت مرتبه بی‏حیائی است که نفوس معطله و هویات هیولانیه در برابر عقول مقدسه و جواهر قادسه بلاف گزاف و دعوی بی‏معنی برخیزند. اینقدر شعور باید داشت که سخن من فهمیدن هنر است نه با من جدال‏ کردن و بحث نام نهادن.

خط و نشانیهای او: آنچه از خط او بنظر رسیده عبارت است از:

1- جنگی در پیرامون مسئله‏های گوناگون در نزد یکی از فرزندان او که اکنون حیات دارد.در پایان هریادداشت نشان م.ح.ق آورده است.

2 - نسخه از اعتقاد الحکماء بخط میر داماد در اختیار پروفسور هانری کربن میباشد.

3 - اجازه او بسلطان العلماء و حاشیه‏های گوناگون بر کنار کتابهای ابن سینا که همه در کتابخانه مرکزی دانشگاه است و ما در معرفی آثار وی بپاره‏ای‏ از آنها اشاره خواهیم کرد.

شخصیت علمی و اجتماعی: موقعیت علمی و اجتماعی میر داماد تا جایی است که میتوان درباره او رساله جداگانه‏ای نوشت. آوازه دانش این فرزانه فیلسوف عصر صفوی نه تنها در میان‏ خواص بلکه در عوام طنین‏انداز شد و سالهاست که او را ضرب المثل‏ دانش قرار میدهند.وی در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار خود گردید مجلس او ساحت آمال طلبه علوم و لمعات کوکب آفتاب مثالش بر همه‏کس تابید. در آغاز خراسان را برای کسب دانش انتخاب نمود و یک‏ چندی در آن نواحی به فراگرفتن علوم و فضایل اشتغال ورزید پس از تکمیل‏ مراحلی به قزوین رهسپار شد و همواره در مسیر خود لحظه‏ای از مطالعه و و مباحثه خالی و لمحه‏ای اوقات شریف ببطالت نگذاشت پس از مدتی اقامت‏ در قزوین عزم کاشان نمود و از آنطریق باصفهان وارد گردید و این در روزگار شاه عباس یکم (985-1038)بود. او پس از ورود باصفهان مورد توجه شاه عباس و شاه صفی قرار گرفت. داماد از مرگ شاه تهماسب‏ (5-984) تا سال 1025 بمباحثه پرداخت و بیشتر آثار خود را در سالهای‏ 1015-1025 نگارش داد. مدتی در اصفهان در محضر میر فخر الدین سماک‏ استرآبادی کسب فیض نمود و با سایر دانشمندان و افاضل درگاه شاهنشاهی‏ مباحثات و مذاکرات برقرار ساخت و با شیخ بهائی نیز آمیزش داشت. میر ابو القاسم فندرسکی(1050) و میر محمد باقر طالبان استرآبادی با او معاصر بودند، گاهی به نظم اشعار تمایل پیدا میکرد و اشعاری عربی و فارسی می‏سرود. وی در غزل و قصیده و مثنویات داد سخن داد و مثنوی را از حکیم نظامی‏ پیروی نمود و مانند مخزن الاسرار او مشرق الاسرار بساخت، از منظومات خوب او این رباعی است که در نعت حضرت خاتم الانبیاء در رشته بلاغت‏ انتظام داده:

ای ختم رسل دو کون پیرایه تست‏

افلاک یکی منبر نه پایه تست‏

گر شخص ترا سایه نیفتد چه عجب‏

تو نوری و آفتاب خود سایه تست

داماد نه تنها در فلسفه بلکه در بیشتر دانشهای روزگار خود دست‏ داشت. در علم لغت گوی از میدان صاحب قاموس و صحاح ربوده در علوم عربیت حیاضت ارباب نموده و در فصاحت و بلاغت و انشاد و انشاء عصر خود سرآمد اهل زمان و در حدیث و فقه فایق بر همگان و در علم‏ رجال از اکامل رجال و در علم ریاضی بجمیع اقسام متفرد وحید، در مقال‏ و در اصول حلال عویصات و اعضال و در علم تفسیر قرآن اعجوبه زمان‏ بود و در همه آنها کتاب یا رساله نگاشته و از این رو آن جناب خود را معلم‏ میدانسته، وی در پاره‏ای از تألیفات فارابی و ابن سینا را بعنوان (قال شریکنا فی التعلیم و قال شریکنا فی الریاسة) و بهمنیار را بعنوان (قال تلمیذنا بهمنیار)میآورد. گویند که داماد به ملا عبد الله تونی گفته که امروز بر علما فخر کن و بگو کلام میر را فهمیدم و همیشه میگفته که بعد از من این عرب- بچه (یعنی شیخ بهائی) خواهد میدانی واکرد. گفته شده که شاه عباس‏ از میر داماد خواهشمند شد که فکری کرده تا طریق موم و عسل نمودن‏ زنبور محسوس شود. میر گفت که برای مگس خانه‏ای از شیشه بنا کردند و مگس را در آن شیشه جای داد و در میان مجلس گذاشتند تا ببینند که چه‏ میکند ناگاه شیشه را تار کرد و مشغول بیتوتت و عسل گردید و این مجهول‏ بمجهولیت باقی ماند. برخی درباره او نویسند که او از باهوش‏ترین‏ برگزیدگان علوم اصول و فروع بود شاه عباس از وی میترسید که مبادا بر وی بشورد و چند بار خواست که او را آزار کند ولی نتوانست، میر داماد بارها با شاه صفی بنجف رفت و در آخرین سفر که در سال 1041 واقع شد در میان راه کربلا و نجف درگذشت. از بررسی گزارشهایی که دربارهء داماد داده شده بخوبی بدست میاید که موقعیت اجتماعی او نیز فوق العاده‏ بوده محبوبیت بیش از حد تصوریکه داماد بدست آورده شاه عباس و دستگاه‏ باعظمت او را بر این داشت که از او ملاحظه کنند.فلسفه توأم با دانش- های گوناگون اسلامی و اخلاق و رفتار و تربیت مذهبی و مؤدب بودن به‏ آداب دینی دانشمندان روزگارش را بر این داشت که در مقابل او خضوع‏ نموده و بجلال و عظمت او معترف گردند و هرگاه سخنی بگوید پسند خود قرار دهند و فتاوی را با بامضاء و تصحیح او رسانند و در اصول اعتقادی‏ و علمی او را بزرگترین مرجع دانند بویژه که مفتی سپاهان از شاگردان او بوده است.

شرح مؤلفات و آثار میر: در خصوص آثار دانشمند داماد استر- آبادی چنانکه اشارت رفت فهرست تحقیقی و جامعی تاکنون جمع‏آوری نشده‏ است و در هرکتاب یا فهرستی که از او ذکری شده برخی از آثار او را آورده- اند که گاه خالی از لغزش نبوده.نگارنده در کتاب مورد بحث فهرستهای‏ متعدد موضوعی و انتقادی با استناد بفهارس و کتب رجال و مصنفات شخص‏ میر داماد را آورده‏ام و درباره یکایک آنها بتفصیل از لحاظ موضوع و نحوهء کتابت و سبک نوشته و مطبوع و مخطوط بودن نسخه‏های موجود و سایر خصوصیات بررسی کرده‏ام.در اینجا با اختصار فهرست الفبایی آثار میر را اعم از کتاب و رساله و اجازه و غیره می‏آوریم.و آنگاه فهرست موضوعی آثار او را با اشاره بپاره‏ای از خصوصیات هریک نقل میکنیم و برای تفصیل بیشتر باید بخود کتاب بخش مؤلفات میر مراجعه شود.بی‏گمان چون نقد آثار میر سابقه نداشته فهرستهای مذکور در کتاب جامع‏ترین مأخذ برای آگاهی‏ بر مؤلفات میر است.

فهرست آثار به ترتیب حروف.

اثبات علم باری (رساله فی )

اثبات ولایت خاصه علی(ع) (بدون استناد به ادله نقلیه)

اثنی عشریه-عیون المسائل دیده شود

اجازه میر داماد به سید حسین بن سید حیدر کرکی

اجازه میر داماد به میر سید احمد داماد خودش

اجازه میر داماد به خلیفه سلطان

اجازه میر داماد به شیخ محمد گنابادی خراسانی

اجازه میر داماد به شیخ عبد الله سمنانی

اربعة ایام-استدلال بر وجود ذهنی-اصول دین و فقه(رساله...)

الاعضالات العویصات.

الافق المبین-امانت الهی-الانموذج-الایقاظات-الایماضات‏ و التشریقات.

برهان اسد و اخصر فارابی(رسالة فی...)

تاویل المقطعات

تحقیق مفهوم الوجود

تشریق الحق

تعلیقات اصول کافی-رواشح سماویه

تعلیقه من لا یحضره الفقیه

تفسیر سوره اخلاص-شرح حدیث تمثیل علی بسوره توحید

تفسیر قرآن-سدرة المنتهی دیده شود

تقدمة تقویم الایمان

تقدیسات-عرش التقدیس

خلسة المکوت

الخلعیة

تقریظ بر شرح تقویم الایمان میر سید احمد عاملی

تقویم الایمان

توحید(رساله فی...)

التولا و التبرا

الجبر و التفویض(رساله فی...)

الجذوات

الجمع و التوفیق بین رایی الحکیمین فی حدوث العالم

جنگ

جواب امیر ابو الحسن فراهانی

جیب الزاویة

حاشیه تقویم الایمان و....

حاشیه جمع و توفیق بین رایی....

حاشیه حاشیه شرح تجرید ظاهرا حاشیه‏ایست بر حاشیهء خفری‏ بر تجرید.رجوع بفهرست مجلس ج 5ص 121 و 139 شود.

حاشیه رجال‏کشی

حاشیه شرح مختصر عضدیه

حاشیه شفا

حاشیه صحیفهء سجادیه

حاشیه مختلف الشیعه

الحبل المتین

حدوث العالم(رساله فی...)-الجمع و التوفیق

الحرز الحارز

خطبه نکاحیه

خطبه جمعه و جماعت

خلق الاعمال

درة البیضاء

دوازده امام

دیوان شعر

رد اثبات الواجب

ردالا نموذج دوانی

رسالة فی فنون العلم و الصناعات

رسالة فی صیغ العقود

رسالة فی تنازع الزوجین

رسالة فی ان المنتسب بالام کان سیدا

الرضاعیه-ضوابط الرضاع

الرواشح السماویه

س-السبع الشداد

سدرة المنتهی

ش-شارع النجات

شرح الاستبصار

شرح حدیث انما الاعمال بالنیات

شرح حدیث تمثیل علی بسورة التوحید

شرح صحیفه کامله

شرح نجات ابن سینا

شرعة التسمیة

الصراط المستقیم

صلاة الجمعة

ضوابط الرضاع

عرش التقدیس-تقدیسات

علم الواجب

عیون المسائل

فضیلة سورة توحید-شرح حدیث تمثیل علی بسورة التوحید

قانون العصمة

القبسات

قضا و قدر

قضبات

اللوامع الربانیة

مشرق الانوار(مثنوی او)

المعلقات علی تقویم الایمان

المناهج السویة

المنطق

میزان المقادیر

نامه به اعتماد الدولة العباسیة

نامه به مولی عبد الله شوشتری

نامه به شریف مکه

نامه به اسعد الدین محمد پادشاه روم

نبراس الضیاء فی تحقیق معنی البداء

الوضوء و الصلوة

فهرست موضوعی

1 - فلسفه و کلام الاعضالات العشرینیة الافق المبین انموذج العلوم‏ الایقاظات الایماضات و التشریقات تعلیقة تقویم الایمان تقدمة تقویم الایمان تقویم الایمان جذوات جواب بابو الحسناء فراهانی حدوث العالم خلق الاعمال‏ شرح تقدمة تقویم الایمان شرح حدیث تمثیل علی بسورة التوحید الحبل المتین حاشیه شفا صراط المستقیم فی ارتباط الحادث بالقدیم‏ عرش التقدیس قبسات نبراس الضیاء

2 - ریاضیات انموذج العلوم جیب الزاویة الاعضالات العشرینیة

3 - فقه حاشیه مختلف الشیعة رسالة فی تنازع الزوجین...رسالة فی‏ ان المنتسب بالام کان سیدا شرعة التسمیة صلوة الجمعة(رسالة فی....)شارع النجاة ضوابط الرضاع عیون المسائل حاشیه‏ من لا یحضره الفقیه حاشیه شارع النجات حاشیه استبصار شرح‏ استبصار

1 - درایه و اجازات اجازه به سلطان العلماء اجازه به سید احمد عاملی اجازه به‏ میرزا شاهرخ بیگا اجازه به سید حسین بن حیدر کرکی

تقریظ کشف الحقایق.

حاشیهء رجال‏کشی حاشیهء استبصار شرح استبصار حاشیهء کافی

5 - ادبیات و منشآت و نامه‏ها

دیوان اشعار مشرق الانوار نامهء به شوشتری‏ ادعیه و اذکار اربعة ایام التولا و التبرا

6 - منطق رد انموذج العلوم دوانی در مسئله نهم(منطق)رسالة فی المنطق

7 - تفسیر و علوم قرآن امانت الهیه تاویل المقطعات‏ تفسیر سورة اخلاص سدرة المنتهی

8 - اصول فقه حاشیه شرح مختصر العضدیة السبع الشداد

10 - احادیث و اخبار: الرواشح السماویة شرعة التسمیة حاشیه کافی حاشیه‏ من لا یحضره الفقیه شرح استبصار حاشیهء استبصار شرح‏ حدیث تمثیل علی بسورة التوحید شرح حدیث نیة المؤمن

فهرست الفبایی آثار چاپ‏شده میر داماد

1 - الاعضالات العشرینیة-الاعضالات العویصات با سبع‏ شداد در سال 1317(فهرست مشار-71)

2 – الایقاظات در حاشیهء قبسات در سال 1315 چاپ شده(فهرست مشار- 109)

3 - الایماضات(فهرست مشار-109)

4 - الجذوات در سال 1302 در بمبئی چاپ شده

5 - الجمع و التوفیق بین رأیی....در سال 1315 در حاشیهء قبسات‏ چاپ شده در صفحه‏های 149-158

6 - حاشیه بر شرح صحیفهء سجادیه در سال 1317 با شرح سید نعمة الله جزایری و شرح مختصر فیض‏ کاشانی و حدیقة الهلالیة در تهران

7 - حاشیهء صحیفهء سجادیه در سال 1316 با نور الانوار سید نعمة الله جزائری بطبع رسیده

8 - خلسه(فهرست مشار-337)

9 - خلعیه در سال 1956 با دیباچه و ترجمه فرانسه بکوشش هنری‏ کرن در یادنامه ماسینیون بچاپ رسیده

10 - دیوان اشعار در اصفهان سال 1339 در 78 صفحه بطبع‏ رسیده

11 - الرواشح السماویة(فهرست مشار-492)

12 - السبع الشداد در تهران سال 1317 با حواشی میر داماد و با اعضالات العشرینیة

13 - ضوابط الرضاع در سالهای 1313 و 1315 با چند رساله‏ رضاعیه

14 - قبسات(فهرست مشار-109)

15- مشرق الانوار مثنوی او با دیوان در اصفهان سال 1349

16 - میزان المقادیر در بمبئی سال 1894-م

فهرست آثار فارسی:

اربعة ایام امانت الهیه الجذوات دیوان اشعار مشارع النجاة مشرق الانوار(مثنوی)

*** در تکمیل فهرستهای مختلفی که باختصار از آثار میر آوردیم لازم‏ مینمود که چند اثر از تألیفات صاحب ترجمه را مورد نقد و تحلیل قرار دهیم تا اگر همانطور که بنظر نگارنده رسیده در پاره‏ای از کتب تراجم احوال‏ در معرفی آن مؤلفات لغزشهایی رویداده برطرف گردد.هشت کتاب از تألیفات وی را بترتیب حروف بشرح زیر بررسی میکنیم:

اربعة ایام: میر داماد گویا در این رساله که بفارسی نگارش داده‏ است از دعاها و ذکرها و کارهایی که در چهار روز پسندیده سال از امامان رسیده است گفتگو میکند-این رساله گویا همان«درة البیضاء»محقق‏ داماد باشد که در أدعیه و اذکار روزهای معینی است و در برخی از فهارس دیده‏ شده و ما در جای خود آنرا نام میبریم. فرزند محدث قمی(علی‏ بن عباس)در پاورقی ص 427 همین کتاب مینویسد محقق داماد در کتاب‏ اربعهء ایام خود گفته:«عبارت اربعهء ایام)که پادشاه غفران دستگاه‏ رضوان آرامگاه شاه تهماسب حفه الله برحمته و غفرانه سایر عیدها را بروز عید غدیر موقوف میداشت و در روز عید غدیر جشنی عظیم موافق شرع‏ مقدس می‏آراست و مجتهدین مذهب و علماء دین را در این روز بخلعتهای‏ فاخره و بانعامات وافره مخصوص میساخت و امراء و وزراء و ارکان دولت‏ قاهره را مناصب و مراتب میافزود و فقیر سه عید غدیر را در مجلس همایون‏ آن پادشاه دین پناه مغفور مسرور ادراک کرده‏ام(فواید الرضویه ص 422 و 427)صاحب ذریعه گوید:استاد ما حاجی نوری در کتاب«سلامة المرصاد» خود در باب عاشوراء کلامی از کتاب اربعة ایام میر داماد آورده است‏ (ذریعه ج 1-407).

نسخه‏ها:
1-صاحب ذریعه آورده:نسخه‏ای از این کتاب را استادش حاجی نوری دارا بوده یا دیده و از آن نقل کرده است.و خود صاحب ذریعه نیز نسخه‏ای از آنرا در کتابخانه حاج شیخ محمد سلطان- المتکلمین در تهران دیده است.

الافق المبین: محقق داماد در این کتاب بروش خود از دهر و زمان و وجود کاوش نموده و بنا بنوشته عالم‏آرا پیش از 1025 تألیف‏ شده است. در ذریعه کتاب افق مبین دیگری در فقه آورده و گمان کرده که‏ باید از آن میر داماد باشد ولی ما پس از بررسی و شناختن آغاز آن دانستیم که‏ افق مبین در فقه همان عیون المسائل سید داماد است.ذریعه در جای دیگر خلعیهء در صلوة معرفی کرده که آن نیز همان عیون المسائل است زیرا در بیان دوازده‏ مسئله فقهی گفتگو میکند(اثنی عشریه)و آغاز آن با آغاز عیون المسائل‏مطابقت دارد. بنابراین آنچه را آقای منزوی در پاورقی آورده از جهت‏ اینکه احتمال صاحب ذریعه را درباره افق مبین فقه زائد دانسته بجا ولی‏ در اینکه کتاب فقهی بنام خلعیه از آثار محقق داماد باشد مورد تردید است‏ زیرا صاحب ذریعه این خلعیه فقهی را در نسخه کتابخانه محیط دیده که‏ در آن نام کتاب نیامده جز اینکه محقق داماد بر پشت آن نام خلعیه‏ آورده است و باین مناسبت صاحب ذریعه مشار الیه جمله(هذه خلعیتی)را که در اجازه آمده است، نام این کتاب فقهی که بدون نام بوده دانسته و آنرا بنام خلعیه در فقه معرفی کرده است(برای آگاهی بیشتر رجوع شود به ذریعه‏ ج 2-161 و ج 7 و ج 15).کتاب افق مبین دارای عنوانهای خاصی‏ است که داماد آنها را در دیباچه آن باین ترتیب آورده است این کتاب در دو صرحه و هرصرحه مشتمل بر(مساقه‏ها)یا(سیاقه‏ها) (فصل‏ها).

الایقاظات: دانشمند داماد استرآبادی در ایقاظات از خلق اعمال‏ و افعال بندگان و جبر و اختیار در شش ایقاظ سخن گفته و در آغاز آن گوید ما در کتابهای فلسفی خود در این‏باره سخن بدرازا آورده‏ایم آنگاه از کتاب‏ دیگر خود«الرواشح السماویه»یاد میکند.صاحب ذریعه(ج 7)دربارهء رساله«خلق الاعمال»داماد آورده که سید داماد در این کتاب تفصیل در مقام‏ را بکتب فلسفی و«الرواشح السماویه»خود ارجاع داده آنگاه گوید این«خلق- الاعمال»جز«ایقاظات»او است،ذریعه رساله دیگری از داماد بنام«القضبات»یاد میکند(ذریعه ج 17-155)ولی تا آنجا که ما بررسی کردیم گویا داماد استرآبادی دربارهء«خلق الاعمال»همین«الایقاظات»را نوشته و رساله‏های‏ «خلق الاعمال»و«القضبات»که در ذریعه آمده جز«الایقاظات»رساله دیگری‏ نمیباشند زیرا نشانیهایی که در ذریعه داده و آغازیکه از آنها در فهرستها یاد شده با آغاز و نشانیهای«الایقاظات»مطابقت دارد علاوه بر این صاحب عالم‏ آرا گوید«خلق الاعمال»داماد به ایقاظات موسوم است و پیش از 1025 تألیف‏ شده است.

آغاز: الحمد لله رب العالمین حق حمده...و بعد،فلقد سألتنی‏ أفاض الله تعالی علیک...عن مسئلة خلق الاعمال.

انجام: فهذا اقصی امد الفحص و التحقیق و الحمد لله...حق حمده.

الخلسات و الخلعیات:در میان آثار محقق داماد بخش‏های کوتاهی‏ بنام خلسه و خلعیه نام برده شده که در آنها از خوابهایی روحانی و رفتن‏ بجهان روشنایی و الهام گرفتن از ارواح مقدسه و سیر و سلوک و مانند آن‏ سخن بمیان آمده و اینک آنچه از این رساله‏ها دیده‏ایم میشناسیم:

1 - الخلعیة-خلسه‏ایست از محقق داماد که بنا بر آنچه در آن یاد شده‏ در رمضان 1011 در قم واقع شده است.محدث قمی در فواید الرضویه‏ تمام این خلسه را آورده و آنرا بنام«حرز»یاد میکند و دربارهء آن چنین‏ میگوید:در مجموعه معتبری این حرز شریف را دیدم که آنرا سید عبد الحسیب که از اولاد میر داماد است از روی نسخه‏ایکه بخط محقق داماد نوشته بوده استنساخ کرده است(فواید الرضویه-424).

آغاز: و من لطایف ما اختلسته و اختطفته من الفیوض الربانیة و المنن السبحانیة...حیث کنت بمدینة الایمان حرم اهل بیت رسول الله... قم المحروسة صینت عن دواهی الدهر و نوائبها فی بعض ایام شهر الله الاعظم‏ لعام....1011......انه قد غشتنی ذات یوم من تلک الایام فی هزیع بقی‏ من النهار سنة شبه خلسة.

انجام: و لقد کانت هی الحیوة الصرفة و ما عند الاقوام حیوة فهی‏ موتة بالنسبة الیها و کتب الا حرف حکایة و عبارة عنها ببنان یمناه الفاقرة الداثرة....محمد بن محمد یدعی الباقر الداماد الحسنی ختم الله بالحسنی‏ فی داریه.

نسخه‏ها:
1-نسخه‏ایست بخط ابو الفتح گیلانی که از روی خط محقق داماد نوشته در میان مجموعه 1837 که در فهرست دانشگاه معرفی‏ شده و دهمین شماره مجموعه(ص 464-465 ) است.این مجموعه را کاتب برای کتابخانه سلطان العلماء نوشته و در کنار این رساله حاشیه‏هایی‏ بخط میر داماد نوشته شده است(فهرست دانشگاه ج 8-431).

1 - خلعیه-خلسه خلعیه دیگریست از میر داماد که در جمعه چهاردهم شعبان 1023 واقع شده و در فهرست دانشگاه از آن چنین یاد میکند:الرسالة الخلعیة القدسیة الملکوتیة الباقریة.....از سید داماد و خلسه‏ایست از او مورخ 14 شعبان 1023 و هنری کربن آنرا در یادنامه ماسینیون(چاپ 1956 دمشق‏ 1:378-331)با دیباجه و ترجمه و شرح و شرح آن بفرانسه از روی‏ همین نسخه و نسخهء مجلس و محبوب القلوب و اجازات بحار(ص 126- 127)بچاپ رسانده است در ذریعه(7-241)تاریخ آن آدینهء 16 شعبان‏ 1023 آمده و دارد که آن در سلافة العصرص 487 بچاپ رسیده مؤلف فهرست‏ افزوده است که در ذریعه از خلعیهء دیگر داماد که در طهارت و صلوة بروش‏ عرفانی نگارش یافته نام برده شده است. ولی ما در هنگام معرفی عیون المسائل‏ می‏بینیم که این خلعیه باید همان عیون المسائل باشد زیرا در یک موضوع‏ و یک ترتیب و آغاز هردو بنا بر آنچه نقل شده یکیست و لیکن نام(خلعیه) فقط در اجازه‏ایکه از سید داماد بر پشت این رساله در نسخهء موجوده در کتابخانهء محیط دیده شده یاد گردیده است و ما تاکنون موضوع و آغاز و انجام این رساله‏ها را یکی میشناسیم:عیون المسائل،الاثنی عشریة،خلعیه‏ فی الصلاة،الافق المبین فی الفقه

نسخه‏ها:

1 - نسخه‏ایست در میان مجموعه 1837 فهرست دانشگاه که‏ بخط ابو الفتح گیلانی از روی خط داماد است و چهارمین رساله مجموعه‏ (256-257)و بر کنار آن حاشیه‏هائی با نشان(منه مد ظله)دارد. (فهرست دانشگاه ج 8-432).

2 - نسخه‏ایست در میان مجموعه 1803 فهرست مجلس شورای‏ ملی و شماره 18مجموعه(253-255)است(فهرست مجلس 911 -303).

3 - نسخه‏ایست در میان مجموعه 3152 فهرست دانشگاه که در قرن سیزده و اوائل قرن چهارده نوشته شده و ش 7 مجموعه(111- 112)است.

خلسة الملکوت: خلسة الملکوت یکی از نگارشهای فلسفی محقق‏ داماد است که آنرا در 1020 تألیف نموده است.در ذریعه(ج 7-240) از کلمات الشعراء آورده که محقق داماد خلسة الملکوت را بپایان رسانیده به‏ نزد شاه عباس برد در مجلسی که اعتماد الدوله حاتم بیک نیز حاضر بود.شاه‏ به حاتم بیک گفت که ماده تاریخی برای خلسة الملکوت بسازد.حاتم‏ بیک از محقق داماد پرسید که این کتاب دربارهء چه دانشی گفتگو میکند داماد پاسخ داد(در کل علوم)پس حاتم بیک بداهة این ماده تاریخ را آورد (کل علوم از خلسهء ملکوتیه بدررود)که چون عدد جمله(کل علوم 186) را از عدد جمله(خلسهء ملکوتیه-1206)بیرون کنیم میماند عدد 1020 که تاریخ تألیف است.تیزهوشی حاتم بیک حاضران مجلس را بشگفت آورد.مخفی نماند با آمدن این تاریخ تألیف برای خلسة الملکوت دیگر جای این نیست که این کتاب همان رساله‏های خلسه و یا خلعیه باشد زیرا آندو رساله در تاریخهای 1011 و 1023 تألیف شده و کوتاه میباشند.خلسة- الملکوت در حاشیه قبسات در 1315 بچاپ رسیده است.

عرش التقدیس: از بررسی در آثار و احوال محقق داماد بدست‏ میآید که رسالهء او بر رد شبههء ابن کمونه،تقدیسات یا عرش التقدیس نام‏ دارد که داماد آنرا پیش از 1025 نوشته است.فهرست دانشگاه کتاب‏ عرش التقدیس را چنین تعریف میکند:این نگارش از میر داماد است و در آن شبههء ابن کمونه که: (شاید در جهان هستی دو آفریننده بی‏هیچ قدر مشترکی باشند)رد شده و میگوید که پیش از ابن کمونه هم بگشودن این شبهه‏ پرداخته بودند سپس میگوید که بر خلاف رای شیخ علت و معلول باید تنها دو وحدت و کثرت همانند باشند نه در نحوهء وحدت شخصی و نوعی و میشود یک چیز دارای دو علت باشد و این انعکاس تنها در علت آفریننده بایستنی‏ است.و نیز در پاورقی که مربوط باین کتاب است نوشته: داماد در آغاز از خود ستوده و میگوید که خدا مرا بر همسرانم برتری داد که فلسفه را پخته‏ و سخته ساختم و آنرا با دین سازگار کردم. آنگاه نیز عنوان(اخاذة) شبهه ابن کمونه را رد میکند و در عنوان(تشریق)اثبات میکند که علت‏ و معلول باید در وحدت و کثرت همانند باشد پس از این تشریق دوم میآید و نسخه پایان مییابد و ناقص است این رساله را داماد بدرخواست یاران از نگارشهای‏ خویش گزین نمود.

عیون المسائل:دانشمند داماد استرآبادی در راشحهء پانزدهم کتاب‏ «الرواشح السماویة»خود از کتاب«عیون المسائل»یاد میکند این کتاب در سه مبحث صلوة و طهارت و عبادت سخن گفته و بنا بنوشتهء عالم‏آرا پیش از 1025 تألیف شده است در ذریعه(ج 2-261)کتابی فقهی در طهارت و صلوة بنام«الافق المبین»یا«الصراط المستقیم»آورده و گوید مؤلف آن شناخته نشد جز آنکه از روی سبک نگارش میتوان آنرا بمیر داماد نسبت داد.سپس‏ گوید دور نیست که داماد در فلسفه و فقه دو کتاب بیک نام نگاشته باشد آنگاه آغاز آنرا میآورد و در ج 7(ص 241)کتاب فقهی دیگر بنام خلعیه‏ معرفی میکند که در آن نیز پیرامون دوازده(الاثنی عشریة)مسئله فقهی از صلوة و طهارت و جز آن گفتگو شده آنگاه همان آغازیکه در افق مبین فقه‏ آورده بود باز میآورد و در پاورقی آن آقای منزوی نظر داشتند که ما در ضمن‏ معرفی«الافق المبین»آنرا آوردیم،پس از نگریستن به معرفی«عیون المسائل» ذریعه(ج 15-382)باز آغاز افق مبین فقه و خلعیه را آنجا دیدیم و یافتیم‏ که باید این سه کتاب یک کتاب باشد و چیزیکه سبب پیدا شدن این نامها گردیده نسخه‏های گوناگون بوده که یا بطور کلی نامی در آن دیده نشده و یا کاتب و ناسخ نام جعلی بر آن نهاده است.

هنگام بررسی فهرستهای دانشگاه با نام یک اثر فقهی دیگر از داماد آشنا شدیم و اینک گزارش آنرا میآوریم:در فهرست دانشکده حقوق‏ (ص 230)آمده:الاثنی عشریة از سید محمد باقر داماد استرآبادی است‏ و چند مسئله فقهی و فلسفی در آن است.مخفی نماند که اثنی عشریه‏ایکه در دانشکده حقوق آمده ناتمام است و فقط دربارهء چند مسئله فقهی گفتگو می‏ کند بنابراین اینکه مؤلف فهرست افزوده(و چند مسئله فلسفی)جای نظر است و باید آن چند مسئله فلسفی بخشی از رساله دیگر باشد و یا اینکه داماد مسئله‏های فقهی را از نظر فلسفی نیز بحث کرده باشد علاوه بر این مؤلف‏ این فهرست گوید اثنی عشریه دانشکده حقوق مانند اثنی عشریه کتابخانه‏ مرکزی دانشگاه دارای پنج مسئله از مسئله‏های فقهی است و در فهرست دانشگاه (ج 8-431)کتاب فقهی بنام«عیون المسائل»یا«الاثنی عشریة»یاد شده که‏ آغاز آن با«عیون المسائل»ذریعه یکیست و متاسفانه ناتمام است و فقط از آغاز تا مسئله پنجم را دارد.پس از این بررسی و تطبیق نشانها و آغازها دانستیم‏ که کتابهای«الاثنی عشریة»،«الافق المبین»فقه،«خلعیة فی الصلاة»همان‏ «عیون المسائل»است و سبب این نامگذاریهای گوناگون در هم بودن نسخه‏ها است.

قبسات: مشهورترین اثر میر داماد

میر داماد در این کتاب پیرامون حدوث و قدم عالم سخن گفته و در آن اندیشه نوین فلسفه(حدوث دهری و سرمدی)خود را پابرجا نموده‏ است.وی در دیباچهء قبسات گوید یکی از یاران از من خواست تا در این‏ مشکل(حدوث و قدم عالم)که دلیلها و برهانهای گوناگون متناقض بر آن آورده شده و ابن سینا دربارهء آن گفته که مسألهء حدوث و قدم عالم از هر دو سو جدلی بوده و برهان‏پذیر نیست-اندیشیده و نظر خود را بازگویم.

سید داماد قبسات را در 1034 بپایان رسانیده و جمله«کوکب‏ الحق وامض»ماده تاریخ فراغت است در صورتیکه قاف کلمهء حق بدون‏ شده(یک قاف)در حساب بیاید.عبارت یادشده بخشی است از یک‏ بیت از شعرهایی که مؤلف بمناسبت پایان یافتن قبسات سروده و در آخر آن ثبت کرده که اکنون مینگرید.

کتاب کنور بدافی سماء حوی کل باب من العلم غامض‏ اذا کنت للحق تبغی سبیلا فها طود برهانه فیه ناهض‏ فان شئت و رخ علی لمح وامض‏ و ان شئت قل کوکب الحق وامض قبسات در سال 1315 در ایران بمباشرت و کوشش شیخ محمود بروجردی با چندین رساله دیگر از مؤلف و دیگران بچاپ رسیده.

نسخه‏های خطی:

1 - نسخه‏ایست در کتابخانه مدرسه سپهسالار بخط عبد المطلب بن‏ شاه منصور یزدی که آنرا در سال تألیف 1034 نوشته و بر کنار این نسخه‏ حاشیه‏هایی با نشان(منه مد ظله العالی)آمده است.(ذریعه ج 17-32)

2 - نسخه‏ای از قبسات به خط صدرای شیرازی در نزد صاحب‏ روضات بوده و در روضات از آن یاد میکند و میگوید:حاشیه‏هایی از ملا صدرای شیرازی بخط خودش در این نسخه نوشته شده و این هنگامی بوده‏ که صدری قبسات را نزد داماد میخوانده است(ذریعه ج 32 –17 )

منابع:

الف- خامنه ای، سید محمد،میرداماد(چاپ اول)، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، بهار 1384.        
ب- موسوی مدرس بهبهانی، سید علی، حکیم استرآباد میرداماد(چاپ دوم)، انتشارات
دانشگاه تهران، تهران، تابستان 1377.

ج- حسینی خواه، میرتقی الدین، فرهنگنامه مفاخر استرآباد و جرجان(چاپ اول، جلد اول)، نشر پیک ریحان، گرگان، 1384.        
د- معطوفی، اسدالله، تاریخ فرهنگ و ادب گرگان و استرآباد(چاپ اول)، مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی پدیده، گرگان، 1376.

و- واله داغستانی، علیقلی، تذکره ریاض الشعراء(جلد اول)، تصحیح: ناجی نصرآبادی، سید محسن، انتشارات اساطیر، تهران، 1384.       
ه- طهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه(چاپ سوم)، نشر دار الاضواء، بیروت، 1403ه.ق.

  • - گردآوری: تبیان گلستان
نظرات

 نام:
 *نظر:
ملاقات عمومی مدیر کل

ملاقات عمومی با مدیرکل سازمان تبلیغات اسلامی استان گلستان

هرهفته روزهای سه شنبه


ارتباط مستقیم با مدیر کل
از طریق پورتال

 

کنگره شعر اهل بیت (ع...

برگزاری کنگره شعر اهل بیت (ع) در گلستان

 

مسابقه ویژه

برای شرکت در مسابقه

جشنواره قرآنی آوا ها و

نغمه های قرآنی 

از دکمه زیر استفاده کنید 

 

 

برای شرکت در مسابقه

مهمانی لاله ها

از دکمه زیر استفاده کنید

 

 

 

                                                                         برای شرکت در مسابقه

مسابقه حضرت امام خمینی(ره)

از دکمه زیر استفاده کنید 

  

 

برندگان مسابقه 30 روز رمضان